Inleiding
Diverse organisaties in en buiten Nederland houden zich bezig met ‘veilig internet’. Wat is dat eigenlijk? De term ‘veilig internet’ is eigenlijk een containerbegrip waaronder een aantal zaken vallen:

• voorzichtig omgaan met de informatie die je achterlaat op internet (privacy);
• voorkomen dat anderen gegevens van jou achterhalen via nepsites (phishing);
• voorkomen dat anderen jouw e-mailadres gebruiken om jou of anderen ongewenste berichten te sturen (spam);
• voorkomen dat anderen ongewenst toegang krijgen tot jouw computer (hacking).

Inmiddels gaat ‘veilig internetten’ niet meer alleen over computers, maar ook over andere apparaten die ons toegang bieden tot internet of andere elektronische apparatuur zoals mobiele telefoons en pda’s (personal digital assistents) en GPS-apparaten. Al die apparaten leggen immers informatie over ons vast: waar we zijn, met wie we communiceren en welke informatie we uitwisselen. Dat biedt zeker voordelen: we hebben bijna overal toegang tot enorme hoeveelheden informatie, we hebben toegang tot wereldwijde netwerken van experts en we kunnen met één druk op de knop laten delen in wat we meemaken. Spelen en werken met Web 2.0 toepassingen is leuk en handig en als je wilt leer je er veel nieuwe mensen mee kennen. Een gebruikersaccount bij een sociaal netwerk als Hyves en Facebook is zo gemaakt, foto’s van klasse-activiteiten zijn in no-time geüpload en een blogberichtje is in een paar minuten geschreven. Maar wie bij Google een account maakt krijgt niet alleen toegang tot talloze diensten maar geeft ook veel weg: Google weet en onthoudt welke informatie je zoekt en welke websites je bezoekt en de mail die je krijgt via Gmail wordt geanalyseerd om bijpassende reclamebanners te kunnen presenteren. Het is leuk om via Hyves filmpjes uit te wisselen over de feesten die je hebt bezocht maar het is een stuk minder leuk als een werkgever je op basis van de informatie die je op je Hyvespagina hebt gezet, niet aanneemt voor die baan die je zo leuk lijkt.

Veiligheid en privacy in het onderwijs
Ook in het onderwijs zijn er veel vragen over wat mag en wat niet mag op internet en hoe je omgaat met privacy. Mag je foto’s van je leerlingen online zetten op je schoolwebsite? Waar kan je terecht als blijkt dat één van je leerlingen via MSN gepest wordt op internet? Hoe ga je hier als school mee om? Is het de verantwoording van school of ligt dat bij de ouders of misschien zelfs de overheid?

Op veel scholen worden beperkingen gesteld aan het gebruik van internet op school. Dat lijkt soms succesvol: als er op de computers geen flash wordt geïnstalleerd zullen leerlingen niet zo makkelijk toegang krijgen tot YouTube-filmpjes en door sites als Hyves en MSN te blokkeren zal het gebruik van die communicatiekanalen binnen de schoolmuren zeker afnemen. Maar dat weerhoudt leerlingen er in ieder geval niet van om buiten schooltijd die kanalen te gebruiken. Soms positief (om te overleggen over huiswerk), soms ook negatief: medeleerlingen worden gepest, er worden (bewerkte en) nare filmpjes (gemaakt met het mobieltje) over medeleerlingen of over school online gezet. En wie de Hyvespagina’s van zijn leerlingen bekijkt zal soms verbaasd zijn als hij ziet wat leerlingen daar, zichtbaar voor iedereen, over zichzelf schrijven en welke foto’s ze laten zien.

Het is duidelijk dat leerlingen hierin begeleid moeten worden. Velen zijn het erover eens dat scholen hierin een taak hebben, maar op lang niet alle scholen is vastgelegd hoever die verantwoordelijkheid reikt en hoe die wordt vormgegeven. Zijn scholen alleen verantwoordelijk voor wat op school gebeurt of moeten ze hun leerlingen ook leren hoe ze buiten schooltijd omgaan met nieuwe media? Bescherm je je leerlingen door de toegang tot internet te beperken of kies je er als school liever voor om leerlingen onder begeleiding kennis te laten maken met zowel de positieve als de negatieve kanten van moderne media? Wie is binnen de school verantwoordelijk voor de uitvoering van dit beleid?

Handleiding voor leerlingen

Tips voor gebruik in de les
Door leerlingen te laten werken met de tools die in deze cursus aan de orde komen, kun je ze wijzen op de mogelijkheden maar ook op de risico’s van internet. Tevoren moeten er wel een aantal afspraken gemaakt worden:

• Als je je aanmeldt bij een website word je vaak gevraagd om je naam, je mailadres, je woonplaats en je geboortedatum. Vul je dat naar waarheid in of gebruik je een schuilnaam en een nepadres? Ga na welke voorwaarden de website hanteert (waarvoor gebruiken ze de gegevens) en realiseer je dat anderen wel eens op je naam kunnen Googlen. Als je een webdienst uit wilt proberen en liever niet je eigen e-mailadres wilt gebruiken dan kan je ook een tijdelijk adres aanmaken, bijv. bij Jetable of Ikbenspamvrij;
• Op elke computer die het web op kan, heb je toegang tot je Web 2.0 sites. Dat is natuurlijk handig maar je moet er wel voor zorgen dat je niet je wachtwoord opslaat op de computer van iemand anders en dat je je afmeldt van de website als je klaar bent. Anders kan degene die na jou dezelfde site bezoekt jouw account gebruiken;
• Gebruik goede en veilige wachtwoorden die je kunt onthouden. Dus liever niet je eigen naam als inlog en de naam van je partner/kind/hond als wachtwoord. Een wachtwoord bestaat bij voorkeur uit een combinatie van cijfers en letters, en van kleine en grote letters door elkaar heen. Een tip: als je de eerste letters neemt van de eerste zin van een liedje waar je van houdt, dan krijg je vanzelf zo’n combinatie èn het is makkelijk te onthouden. Ben je gek op het liedje ‘These boots are made for walking, and that’s just what they’ll do‘, dan kan je daarmee het volgende wachtwoord maken: Tbam4watijwtwd.
  Voor websites waar je niet zo vaak gebruik van denkt te maken kan je proberen om steeds dezelfde gebruikersnaam/wachtwoord-combinatie te maken. Daarmee voorkom je dat je na verloop van tijd tientallen verschillende combinaties hebt.
  Er zijn ook programma’s die je helpen om je wachtwoorden veilig op te slaan. Met het (gratis) programma Keepass kan je je wachtwoorden op je eigen p.c. opslaan. Je kunt alleen bij die wachtwoorden komen als je in het bezit bent van een ‘masterkey’: en bestandje dat je op een usb-stick kunt zetten. Met LastPass zet je je wachtwoorden online achter één wachtwoord. Een prima methode als dat éne wachtwoord superveilig is en je ervoor zorgt dat het alleen bij jou bekend is.
• Zoals gezegd, aanmelden is zo gedaan. Maar hoe kom je weer van je account af? Zelden wordt die informatie gegeven, maar als je op Google zoekt met de termen ‘naamvandewebsite delete account’ kom je wel tips tegen.

Uiteraard moet na het maken van de afspraken de vinger aan de pols gehouden worden: houden leerlingen zich aan deze afspraken, hoe gaan ze om met elkaar en met anderen op internet en hoe bouwen ze hun eigen online identiteit op?

Beoordelingscriteria
Klik hier voor een overzicht van mogelijke beoordelingscriteria voor opdrachten rondom het onderwerp veiligheid en privacy op het web.

Opdrachten

• Schrijf een weblogpost over welke regels er op jouw school zijn en welke afspraken gemaakt worden met leerlingen op het gebied van veiligheid en privacy op het web. Is er een centraal geformuleerd beleid op dit gebied?
• Schrijf in je weblog hoe je zelf denkt over de taak die school heeft t.a.v. de veiligheid en privacy van hun leerlingen op internet en waar die verantwoording ophoudt.

Verdiepingsoefeningen

• Zoek naar informatie over je leerlingen op internet. Beschrijf in je weblog wat je vindt en welke afspraken je met je leerlingen zou willen maken op basis van deze informatie.
• Zoek ook eens naar informatie over jouw school. Is wat je vindt in overeenstemming met het imago dat de school wil uitstralen? Hoe zou je dit eventueel kunnen veranderen?

N.B. Uiteraard noem je géén voor anderen herkenbare situaties of namen. En maak het niet té persoonlijk.

Achtergrondinformatie/links

• Jongeren en social networking: filmpje van Mijn Kind Online waarin jongeren ondervraagd worden wat ze doen op internet;
• Gebouw 13: spel over veilig internetten;
• Mijn digitale wereld: verzameling links en filmpjes over verschillende aspecten van veilig internettten verzameld door de organisatie Digivaardig-Digibewust;
• Website Mijn Privacy, met aparte pagina’s over privacy op internet en over wat je kunt doen als je tegen bepaalde privacy-problemen aanloopt;
• Website van de overheidscampagne ‘Veilig Internetten‘;
• Veilig internetten: informatie van Kennisnet;
• Laat je niet pakken: campagne van SURFnet over veilig computergebruik;
• Documentaire van VPRO’s Tegenlicht (april 2007) over Google en privacy
  Google-protesten startpagina over de risico’s van verschillende Google-diensten, met veel tips over hoe je jezelf kunt ‘ontgooglen’;
• Overzicht van programma’s die je helpen om je wachtwoorden te onthouden;
• Blogpost (met tientallen reacties) op Change.org over het gebruik van mobieltjes in de klas;
• Tips van Medialessen.nl om kinderen mediawijzer te maken,
• serie YouTube filmpjes waarbij jongeren keuzes maken of ze ingaan op een vraag die ze via een sms-bericht krijgen.

Leereenheden, gemaakt door leermateriaalarrangeurs van De OVC, waarin leerlingen zich verdiepen in veiligheid en privacy op het web

• Voor de Moderne Vreemde Talen
• Leereenheid voor het vak Engels, met het thema ‘Hobbies and sports’, waarbij leerlingen met elkaar chatten over hun hobbies of idolen. Voorafgaand aan het chatten krijgen ze tips wat ze wel en niet moeten vertellen in een chatsessie.
• Voor de Mens & Gezondheid-vakken
• Leereenheid (voor leerlingen uit de onderbouw VMBO en H/V) over seksueel overdraagbare aandoeningen. In deze leereenheid moeten leerlingen informatie zoeken op internet. Daarbij krijgen ze tips hoe ze er zo goed mogelijk voor kunnen zorgen dat hun privacy gewaarborgd wordt.