Inleiding
Web 2.0 staat min of meer synoniem met het delen van informatie in de vorm van tekst, beeld en geluid. Dat wat jij hebt gemaakt, wil je graag delen met anderen, zodat zij er kennis mee kunnen maken, ernaar kunnen luisteren of kijken. Maar dat betekent niet dat je alles wat je op iemands weblog, Flickr of Wikipedia tegenkomt, zomaar in lesmateriaal of je eigen website mag gebruiken. Kopiëren, plakken, downloaden en op je eigen server plaatsen, bewerken, linken … het kan allemaal, maar mag het ook? Wie is eigenaar van informatie en valt er wat tegen te doen als jouw foto (die jij hebt gemaakt, of waar jij op staat) opduikt op een website of tijdschrift?

De auteurswetgeving is een ingewikkelde materie en de meeste mensen willen er het liefst niets mee te maken hebben. Maar om problemen te voorkomen en om recht te doen aan de maker van een foto, tekst, video of muziek moet je er wel rekening mee houden. Je zult ook leerlingen erop moeten wijzen dat ongebreideld kopiëren van materiaal op het web niet is toegestaan.

Wie er geen bezwaar tegen heeft dat zijn werken door anderen (her)gebruikt worden, zet zijn werk tegenwoordig online met een ‘Creative Commons’ licentie. Er zijn verschillende Creative Commons licenties mogelijk, maar de basis van elke Creative Commons licentie is dat je daarmee anderen het recht geeft je werk over te nemen en dat je er geen vergoeding voor hoeft te ontvangen, maar dat jouw naam daarbij wel genoemd moet worden.

Wie – met toestemming – beeld-, tekst- en geluidsbronnen van anderen gebruikt in zijn eigen werk, zal daarbij als regel die bron willen en moeten vermelden. Dat geldt zowel voor docenten die leermaterialen maken, als voor leerlingen die bijvoorbeeld een werkstuk of weblog maken. Daarom is het goed om te weten hoe je dat volgens de officiële normen moet doen. Bij het vermelden van een webbron is het van belang niet alleen het webadres te vermelden, maar ook zaken als het webadres van een bron, wanneer een website is bezocht, wie de maker is van een foto enz. De verenigde Nederlandse onderwijsmediathecarissen hebben een richtlijn geschreven waarin beschreven staat hoe (de meeste) bronnen beschreven moeten worden.

Auteursrecht en plagiaat in het onderwijs
Op sommige scholen wordt gebruik gemaakt van plagiaatdetectiesoftware: een programma dat teksten vergelijkt met eerder ingevoerde teksten en teksten op internet om te kijken of die overeenkomsten bevatten. Een veel gebruikt programma is Ephorus: dit programma is opgenomen in een aantal digitale leeromgevingen.
Als een school geen plagiaatdetectieprogramma heeft, kun je zelf in een zoekmachine zoeken op een “verdacht” stukje tekst: een zin die of een fragment dat té ‘fraai’ geformuleerd is. Plaats daarvoor een aantal woorden uit dat fragment tussen dubbele aanhalingstekens. Gebruik eventueel meer zoekmachines, bijv. Google, Bing en Ilse, of een metazoekmachine zoals Vinden of Metacrawler. Goeie kans dat je de bron vindt!

Handleiding voor leerlingen
Onderstaand filmpje kan ook hier bekeken worden.
Voor iedereen die leermaterialen maakt. is deze leereenheid over auteursrecht.

Tips voor gebruik in de les
Gedurende hun schoolloopbaan maken leerlingen talloze werkstukken. Meestal is het niet de bedoeling dat zo’n werkstuk bestaat uit aan elkaar geplakte fragmenten die ze hebben gevonden op internet, en waarvan ze de bronnen niet verantwoorden. Maar hoe voorkom je dat nou? Daarvoor zijn verschillende manieren te bedenken:

• Geef de leerling opdrachten die niet op internet te vinden zijn, bijv. omdat ze heel specifiek zijn (bijv.: schrijf een betoog waarin je pleit voor een eigen zwembad voor onze gemeente);
• Geef de leerlingen een opdracht waarbij ze hun mening moeten geven over één of meer door jou geselecteerde bronnen;
• Geef de leerling opdrachten waarbij ze zelf een aantal bronnen moeten zoeken en vergelijken met elkaar (zoek 3 boekverslagen van het boek dat je hebt gelezen en geef aan waarom je welke het beste vindt);
• Laat leerlingen geen teksten schrijven maar laat ze bijv. een collage maken, een mindmap, een toneelstuk, een lied enz.

Je kunt ook juist het tegenovergestelde doen: er de nadruk op leggen dat het belangrijk is om goed gebruik te maken van de bronnen door leerlingen de opdracht te geven om een werkstuk te maken dat bestaat uit teksten die ze gevonden hebben op internet. Nodeloos te zeggen dat in dat geval bij elk stuk tekst de bron vermeld moet worden. In de conclusie van het werkstuk geeft de leerling een verantwoording waarom hij juist deze bronnen gebruikt heeft en welke bronnen hij niet heeft gebruikt.

N.B. Bekijk ook de algemene tips voor het maken van lessen met web 2.0 tools.

Beoordelingscriteria
Klik hier voor een overzicht van mogelijke beoordelingscriteria voor opdrachten waarin leerlingen te maken hebben met auteursrecht.

Opdrachten

1. Beschrijf in je weblog hoe leerlingen voor jouw vak om moeten gaan met bronnen. Geef je zelf bronnen op, zijn er bronnen die niet gebruikt mogen worden? Hoe moeten bronnen vermeld worden?
2. Schrijf een blogpost over hoe er op jouw school omgegaan wordt met auteursrecht: hoe gaan collega’s uit jouw vaksectie/afdeling om met bronnen? Zijn er op jouw school afspraken hoe bronnen vermeld moeten worden? Vind jij dat hierover afspraken gemaakt moeten worden, per sectie, afdeling, voor de hele school? Vind jij dat de (school)bibliotheek hierin een rol moet spelen?

Verdiepingsoefeningen

• Bekijk via het uitgebreide zoekformulier van de fotosite Flickr wat voor foto’s je vindt, die een Creative Commons licentie dragen. Wat vindt je van de bruikbaarheid van die foto’s?
• Hoe kijk je zelf aan tegen het kopiëren van teksten en afbeeldingen zonder bronvermelding, privé (bijv. op profielsites als Hyves) en voor school?
• Werk je op school met software die teksten op plagiaat kan checken? Vertel in je blog wat daarvan de mogelijkheden zijn, hoe je hier tegenover staat en – indien mogelijk – wat je ervaringen daarmee zijn.

Achtergrondinformatie/links

• Een cursus over digitaal recht in het onderwijs, gemaakt door De Onderwijsvernieuwingscoöperatie.nl, gericht op mensen die leermaterialen maken;
• Delen 2.0 : balanceren in het tijdperk van informatie en communicatie / Marina Noordegraaf
• Creative Commons Nederland
• Met deze zoekmachine vind je Creative Commons gelicenseerde werken. Je zoekt hiermee o.a. naar foto’s bij de fotosite Flickr, die je vrijelijk (doch onder bepaalde condities) kunt gebruiken op je website of in print;
• Copyrightfriendly, wiki met verwijzingen naar sites waar – onder bepaalde voorwaarden – overname van geluid- of videobestanden toegestaan is;
• Auteursrecht en Web 2.0 / Pierre Gorissen op ICT & Onderwijs blog. Het bijbehorende filmpje duurt lang, is in het Engels, maar probeer het te volgen ;
• De Erasmus Universiteit stelde een dossier samen over plagiaat en geeft een overzicht van programma’s waarmee plagiaat is op te sporen;
• Op de website Ius Mentis (=het recht van het verstand) staat in begrijpelijke taal beschreven wat auteursrecht inhoudt en wat je wel en niet mag doen.
• Een verzameling websites met rechtenvrij beeld- en geluidmateriaal;
• Bronvermelding: aanwijzingen van de Fontys Mediatheek en van de Vereniging van onderwijsmediathecarissen (pdf).